پرسش:

آیا مسئله رؤیت هلال و تولد ماه یک امر تخصصی نجومی نیست؟

پس چرا فقها در مورد آن اظهار نظر می کنند؟

آیا با وجود اینکه با تکنولوژی امروزی و محاسبات نجومی می توان زمان تولد ماه را به طور قطعی و از مدتها قبل تشخیص داد و با چشم مسلح نیز، در زمان تولد ماه، می توان آن را مشاهده کرد، آیا باز هم باید فقها در این امر اظهار نظر کنند و ستاد استهلال، تشکیل و اعزام گردد؟ خصوصا که معمولا فقها در این امر دچار اختلاف می شوند و مردم دچار بلاتکلیفی و سرگردانی می شوند!

اساسا چرا فقها باید در این زمینه دچار اختلاف شوند؟ یا چرا همگی از رهبر تبعیت نمی کنند؟ و یا چرا همه کشورها دراین امر از مکه –که امّ القری محسوب می شود- تبعیت نمی کنند که اختلاف بین امت مسلمان به وجود نیاید؟

اگر فقها در تشخیص اول و آخر ماه رمضان اشتباه کنند مسئولیت روزه و افطار اشتباهی مردم به عهده چه کسی است؟

 

پاسخ:

1- تولد ماه یک امر تخصصی نجومی است و کارشناسان خاص خود را دارد اما اینکه ملاک اول ماه قمری یا ملاک وجوب روزه در ماه رمضان وحرمت آن در ماه شوال(عید فطر) و امثال آن چیست یک امر کاملا تخصصی فقهی است و مجتهدان باید با مراجعه به ادله فقهی استنباط کنند که ملاک این امور «خود هلال»(تولد ماه) است یا «رؤیت هلال». همچنین در فرض اخیر، اینکه رؤیت با چشم عادی ملاک است یا رؤیت با چشم مسلح نیز کفایت می کند بحثی فقهی است. بخشی از اختلاف فقها نیز به همین امر بازمی گردد و مثلا اگر فقیهی رؤیت با چشم مسلح را کافی بداند و فقیه دیگری نداند خود این امر در فرضی که رؤیت هلال فقط با ادوات و تجهیزات نجومی قابل رؤیت است منجر به اختلاف در ثبوت ماه و عید فطر می شود.

 

2- طبق نظر مشهور فقها «رؤیت هلال با چشم عادی» ملاک وجوب و حرمت روزه در ماه رمضان و عید فطر است؛ و از آنجا که این امر اهمیت خاصی داشته و فرایض و سنت های دینی مهمی مثل ماه رمضان(وجوب روزه)، حج، عید فطر و قربان(حرمت روزه) و نیز تشخیص شبهای قدر و روزه عرفه و... در گرو آن است و اختلاف ها در آن باید به حداقل کاهش یابد، و تشخیص آن نیز در برخی موارد بسیار دشوار بوده و مهارتهای خاصی را می طلبد، افرادی در این زمینه آموزش می بینند و برای استهلال ماه اعزام می شوند.

 

3- اگر امر رؤیت هلال و حکم به اول ماه را امری حکومتی بدانیم همه مردم موظف اند از نظر حاکم شرعی تبعیت کنند و اگر آن را یک امر فقهی معمولی بدانیم هر کسی موظف است به نظر مرجع تقلید خودش عمل کند و بنابراین بلاتکلیفی و سرگردانی مردم در این امر معنا ندارد. از آنجا که تشخیص حکومتی بودن یا فقهی بودن حکم به اول ماه نیز، خود یک امر تخصصی فقهی است مردم عادی موظف اند دراین مسئله نیز به مرجع تقلید خود رجوع نمایند.

 

4- اگر ملاک وجوب و حرمت روزه «رؤیت ماه» باشد تبعیت مردم سایر نقاط جهان از یک نقطه دیگر معنا ندارد و مردم هر منطقه ای باید بر اساس افق منطقه خود و امکان رؤیت هلال در آن منطقه رفتار کنند. ضمن اینکه ای بسا در برخی کشور ها ملاکهایی برای اثبات اول ماه پذیرفته شود که برای دیگران قابل قبول نباشد مثلا در عربستان اگر تنها دو نفر عادل شهادت دهند  که ماه را دیده اند همین مقدار برای اثبات ماه نو کفایت می کندهر چند هیچ گونه مهارتی در این زمینه نداشته باشند!!

 

5- رهبر و یا مراجع عظام تقلید بر اساس شهادت کارشناسان خبره و مورد اعتماد، حکم به اول یا آخر ماه می کنند و مردم نیز بر اساس نظر کارشناسان دینی  و رجوع به اهل خبره و متخصصان عمل کرده اند بنابراین هر دو گروه طبق حکم عقلی و شرعی یعنی: «لزوم رجوع به کارشناس در امور تخصصی» عمل کرده اندو از این رو، به فرض اینکه در موارد نادری اشتباهی رخ داده باشد این افراد معذورند و بر طبق وظیفه عقلی و شرعی خود عمل کرده اند و قطعا مرتکب ترک واجب عمدی نشده اند.

 

6- اینکه برخی فقها رؤیت با چشم مسلح را کافی ندانسته و بر رؤیت با چشم عادی تاکید دارند دلایلی دارد که به برخی از آنها از زبان آیت الله مکارم شیرازی اشاره می کنیم:

حضرت آیة‌الله العظمی مکارم شیرازی در درس خارج خود یادآور شدند(1): برخی به ما ایراد می گیرند شما که با مسائل روز بسیار آشنا هستید خوب بود رؤیت با چشم مسلح را کافی می‌دانستید.

ایشان در پاسخ خاطر نشان کردند: اگر شما وسایل جدید را در رؤیت هلال کافی بدانید باید این وسائل را همه جا کافی بدانید یعنی در تمام مسائلی که در فقه رؤیت در آن لازم است استفاده از دوربین، تلسکوپ و میکروسکوپ باید کافی باشد و آن را حجت بدانید و این موضوع نباید تنها در رؤیت هلال ماه منحصر شود.

 

معظم له با اشاره به هفت موضوع فقهی در این راستا فرمودند: اولین مساله حد ترخص است، اگر شما از ده فرسخی با دوربین، دیوارهای شهر را دیدید و با وسایل امروزی صدای اذان مؤذن شهر را شنیدید؛ آیا قائل به این می‌شوید که حد ترخص در ده فرسخی است. یا اینکه با چشم و گوش عادی لازم می دانید.

 

ایشان تأکید کردند: تمام بحث ما در این است که  آیا اطلاقات رؤیت عام است و شامل رؤیت با وسیله یا بدون وسیله می‌شود، یا اطلاق، هر دو را در برمی‌گیرد و یا این‌که اطلاقات رؤیت منصرف به رؤیت عادی و معمولی است، ما معتقدیم اطلاق منصرف است.

 

مسأله دوم، در بسیاری از موارد وجود ذرات بسیار ریز خون در شیر است که تنها با میکروسکوب دیده شود؛ اما با چشم عادی قابل رؤیت نیست. آیا در اینجا حکم به نجاست و حرمت می‌شود یا باید حکم به پاکی شود.

 

معظم له ادامه دادند: مساله سوم زوال عین نجاست برای طهارت کافی است، اگر عین خون و نجاست زائل شود ولی رنگ آن باقی بماند، فقها می‌گویند وجود رنگ مضر به طهارت نیست؛ در حالی که اگر این رنگ زیر ذره بین قرار گیرد ذرات بسیار کوچک چسبنده خون در شیئ دیده می‌شود، آیا در این صورت حکم به نجاست می‌‌شود.

 

مساله چهارم خونی است که مثلاً از دندان می آید و در آب دهان مستهلک می‌شود، در این صورت حکم به پاکی آن می‌شود؛ اما اگر با میکروسکوپ آب دهان بررسی شود ذرات بسیار ریز خون در آن دیده می‌شود. حال در چنین صورتی می توان حکم به نجاست آن داد؟

 

معظم له ادامه دادند: مساله پنجم به قول برخی فقها، عرق جنب از حرام نجس است و یا با  آن نمی‌توان نماز خواند، حال اگر شخصی جنب از حرام است و عرقش ظاهراً خشک شده آیا می‌تواند با آن نماز بخواند، در حالی که گاهی اگر با میکرسکوب نگاه کنیم ذرات عرق روی بدن دیده می‌شود.

 

ایشان در ادامه فرمودند: مسأله ششم در مورد خسوف و کسوفی که تنها با تلسکوپ قابل دیدن است و با چشم عادی دیده نمی‌شود آیا باید قائل به وجوب نماز آیات بود.

 

مسأله هفتم درباره مساله زلزله‌هایی است که ما آن را تشخیص نمی‌دهیم؛ اما زلزله‌سنج ها می توانند آن را تشخیص دهند، حال آیا اگر زلزله را مردم تشخیص ندادند و ابزار زلزله سنج آن را تایید کرد، آیا قائل به وجوب نماز آیات برای چنین کسانی هستید؟ به یقین نه. اینها و امثال اینها فروعی است که نمی توان با آن موافقت کرد پس چگونه تنها در رؤیت ماه آن را بپذیریم.

 

معظم له در پایان فرمودند: اضافه بر اینها در زمان پیامبر(صل الله علیه وآله) و ائمه معصومین(علیهم السلام) هرگاه ماه رمضان ظاهراً سی روز بود همه روزه می گرفتند چون ماه با چشم غیر مسلح دیده نمی شد و چه بسا اگر دوربین داشتند روز اول ماه بود و روزه اش حرام ، اما همه آن را روزه گرفته بودند آیا باید گفت همه آنها خطا می کردند و معذور بودند یا تنها رؤیت با چشم عادی معیار بود.

 

پی نوشت:

1- https://www.tabnak.ir/004ga6